Een manifestatie in Heiloo: een binnen/buiten gebeuren, door Willem Koerse

Aanleiding / opzet:
In Heiloo, bij de GGZ Noord-Holland-Noord, vindt een project van kunstenaars plaats in de voormalige St. Willibrordusstichting, een inrichting voor psychiatrische patiënten. De kunstenaars komen van buiten en, jawel, komen daar binnen. Zodoende gaat het om een verkenning van die binnen/buitengrens. Ja zelfs om het slechten van die grens. Vandaar dat de komst van de kunstenaars ook gewild is door de mensen van binnen: zij hebben het initiatief genomen, zij zijn het die openingen naar buiten willen maken.

Achtergrond:
Algemeen gesproken is de wereld van de psychiatrie steeds in beweging : verschillende opvattingen en daarmee samenhangend verschilende behandelingsmethoden wisselen elkaar af. Als achtergrond speelt ook hier in Heiloo een ander inzicht over geestelijke gezondheid. Zoals mooi verwoord door de Franse filosoof Michel Foucault is geen mens voor 100% gezond en geen mens voor 100% ziek. Dat geldt zowel voor lichamelijke als voor geestelijke gezondheid. Gezond en ziek zijn relatieve begrippen.

Iets binnenstebuiten keren: grappig dat dit gezegd kan worden, bijvoorbeeld van sokken of hemden die verkeerd om worden aangetrokken, maar dat het tegelijk een veel verder gaande betekenis kan inhouden. Laten we dit de behoefte noemen om ons innerlijk ook te tonen. Wat zijn die 'states of mind'? Zij blijven verborgen tot het moment dat er - op welke manier dan ook - uiting aan gegeven wordt.

Vreemd genoeg, terwijl de kennis van de wereld onvoorstelbaar is toegenomen - dus tot in de allerkleinste deeltjes: zie bijvoorbeeld de resultaten binnen het bereik van de atoomenergie - blijft de kennis over onszelf op een schrikbarende manier achter. Zowel psychologie als psychiatrie komen voortdurend met tegengestelde interpretaties (wie droomt er nog à la Freud?); nergens is zekerheid.

In ons hedendaagse denken heerst er steeds grotere twijfel of we DE werkelijkheid kunnen kennen, de tegenstelling subject-object ligt onder vuur. In de beleving van de wereld/werkelijkheid blijken er zoveel variaties te bestaan, dat terecht wordt betwijfeld of er ooit eensgezindheid zal zijn. En dus zijn we ook ver van overeenstemming over wat 'normaal' zou moeten heten.

Het project:
Niet zonder belang is het om vast te stellen dat hier uitingen van kunstenaars en die van gestoorde mensen samenkomen. Op z'n minst is hier sprake van een wankel evenwicht. De graduele verschillen zijn groot. Mensen die compleet in de war zijn en moeten worden opgenomen in een of andere inrichting, kunnen zo zijn 'opgesloten' in zichzelf, dat elke weg naar buiten geblokkeerd lijkt te zijn. Daarentegen zijn zij die we als kunstenaar kennen, mensen die wel een toegang tot hun innerlijk hebben weten te behouden en daar ook gebruik van maken.

Nuchter bekeken gaat het dus in Heiloo om een inrichting van gestoorde mensen, waarbij daarbinnen een aantal medewerkers/begeleiders de noodzaak heeft gevoeld om naar buiten te treden. Ongetwijfeld met het idee dat het goed zou zijn voor hun 'gestoorde' bewoners contact te hebben of te krijgen met wat we de 'gewone' wereld noemen.
Maar hoe doe je dat? Het is niet de meest voor de hand liggende weg om dan kunstenaars uit te nodigen op het terrein van de inrichting hun werk te tonen of te realiseren. Of misschien toch wel?

De kunstenaars komen van buiten, ze zijn de gasten die zijn uitgenodigd. Maar zij komen met hun eigen wereld, zij hebben, elk voor zich, een bepaalde, individuele visie of beleving van de werkelijkheid.
De wijze waarop deze kunstenaars aan het werk gaan, dus hun benadering, zal ook sterk verschillen per persoon. Wel is belangrijk dat allen op d i t terrein, in deze gebouwen, zich zullen manifesteren. Waar mogelijk zullen de kunstenaars zelf hun plek uitkiezen. Maar dan nog!
Sommige zullen met min of meer affe objecten - elders uitgebroed - op het terrein de in hun ogen meest geschikte plaats voor die objecten zoeken. Anderen daarentegen willen heel bewust ter plekke iets gaan doen met medewerking van de bewoners, dus een directe interactie. Ook voor hen is de plaats van belang.

Maar hier is sprake van een vrij uniek samengaan: kunstenaars willen hun werk laten zien, willen dus 'tentoonstellen' - terecht - en Heiloo wil een opening naar buiten, dat strookt mooi met elkaar. Voor beide intenties - en ook voor zowel de ene als de andere benadering - is de openstelling naar publiek een criterium: Heiloo presenteert zich, deze inrichting opent haar poorten middels deze kunstmanifestatie.

Nu is er bij de St. Willibrordusstichting vanoudsher juist door de ligging van de gebouwen een zekere openheid geweest, geen sprake van 'ergens verscholen' in de bossen ofzo. Niet alleen de omwonenden, maar een hele regio wist van het bestaan van de inrichting. Uit mijn jeugd weet ik dat 'een Heiloo' gold als aanduiding dat iemand gek genoeg was daar opgenomen te worden.

Toch mag niet vergeten worden dat het om een project gaat dat van tijdelijke duur is - anders gezegd: de kunstenaars die deelnemen, komen daar en gaan na enige tijd weer weg - zij zijn dus feitelijk bezoekers. Zeker, bijzondere bezoekers: bezoekers met een intentie, laat daar geen misverstand over bestaan. Bovendien zijn ze gevraagd. En de vraag betreft hun werk.

verder: link