Inleiding door Dirk Jan Jager

Dezee tentoonstelling vormt het sluitstuk van een manifestatie rondom kunst en psychiatrie, waarbij de nadruk ligt op het proces: de kunstenaars reageren vanuit hun eigen visie en werkwijze op de werkelijkheid van een actief centrum voor geestelijke gezondheidszorg.

De confrontatie tussen 'de norm' (bestaande maatschappelijke structuren) en 'parallelle realiteiten' (waarnemingen van kunstenaars en psychiatrische cliënten) is niet nieuw. Wel nieuw is de openstelling van een omvangrijke presentatie van hedendaagse kunst voor een breed publiek in een hedendaagse psychiatrische instelling.
De deelnemende kunstenaars hebben allen inhoudelijke raakvlakken met de thematiek. Hun fascinaties of uitwerkingen zijn zeer verschillend en leveren een rijk geschakeerd beeld op: enkele kunstenaars namen bijvoorbeeld de architectuur van de inrichting als vertrekpunt, anderen de behandelingswijzen of de psyche.
De manifestatie omvat locatiegebonden installaties, interactieve sculpturen, performances, debatten, een website met virtueel gastenboek en meer. Tegelijkertijd worden bezoekers door de kunstwerken in aanraking gebracht met de psychiatrie en de ingrijpende veranderingen die er plaatsvinden; van wisselbaden, spanlakens en electro-shock in het verleden tot creatieve therapie, vermaatschappelijking en decentralisatie in het heden.

Bijna twee jaar geleden hoorde ik van de mogelijkheid om tentoon te stellen in de Kapel van de Willibrordusstichting. Ik was niet eerder op het terrein van deze inrichting geweest; ik had er niets te zoeken en het leek een vrij gesloten gemeenschap. In de Kapel ontmoette ik predikant Marius Braamse, en het idee om een uitwisseling te bewerkstelligen tussen kunst en psychiatrie was geboren. Een confrontatie tussen verschillende werkelijkheden, een onderzoek naar menselijke gedragingen, heeft in de afgelopen maanden vorm gekregen.

Mijn dank gaat uit naar de betrokken kunstenaars. Hun inzet om nieuw werk te realiseren in een kwetsbare omgeving, op een locatie die niet gericht is op hedendaagse kunst, maar op structuur en bescherming van de mensen die er worden verpleegd was enorm. En de bereidheid om de dialoog aan te gaan en hun eigen plek te vinden, te veroveren of zonodig te creëren indrukwekkend.

Mijn dank gaat ook uit naar het bestuur en het personeel van GGZ NHN die hun medewerking hebben verleend aan de realisatie van dit project. Mijn dank gaat hiermee ook uit naar de cliënten, die zich voor ons hebben opengesteld. Een deel van de kunstwerken is in samenwerking met hen gerealiseerd. Ik ben allen die aan het tot stand komen van deze manifestatie hebben bijgedragen zeer erkentelijk, in het bijzonder Suzanne Styhler en Jeroen Vader voor hun deskundigheid en betrokkenheid.

Het is mijn oprechte hoop dat de kunstenaars zullen bijdragen aan het wederzijds vertrouwen en respect tussen cliënten en mensen-van-buiten. Kunst verbindt mensen, door een gedeelde zintuiglijke ervaring op te roepen en mensen bewuster te maken van hun omgeving.
Kunst en psychiatrie hebben met elkaar gemeen dat zij zich in hoog tempo vernieuwen en voortdurend grenzen aftasten. Terwijl de nieuwste kunst zich vooral richt op de 'ervaring', staat de hedendaagse psychiatrie in het teken van 'zelfredzaamheid'. Het proces van vermaatschappelijking heeft geleid tot ontmanteling van de grote centra voor geestelijke gezondheidszorg.

Ik hoop dat ook in de toekomst voldoende aandacht en gepaste zorg wordt geboden aan de zwakkeren, de in-de-war-geraakten, de beschadigde mensen in onze maatschappij. En dat er ruimte blijft voor kunstenaars om hun fascinaties en passies te onderzoeken, zelf de context te bepalen en een inhoudelijke vraagstelling te ontwikkelen.